मोदी सरकार सत्तेत आल्यापासून आजतागायत जो काही प्रवास दिसत आहे तो धर्मांधतेकडे जाणारा आहे असं कोणीही तटस्थ निरीक्षक म्हणेल. भाजप हा पक्ष रा. स्व. संघाचं अपत्य असल्याने त्याची वैदिकवादी विचारसरणी पुढे रेटणार हे अभिप्रेत होतंच पण फक्त तोच अजेंडा रेटला जाईल हे मात्र अभिप्रेत नव्हतं. काँग्रेसचं आर्थिक धोरण, परराष्ट्र धोरण आणि सामाजिक/शैक्षणिक धोरण यात अधिक वास्तविकता, सर्वोपयोगी एकसूत्रीपणा आणतील आणि विकासाच्या दिशा बदलत उद्योग ते रोजगाराच्या व्यापक संधी उपलब्ध करण्यासाठी नवीन धोरणांची अपेक्षा होती. शिक्षण क्षेत्रालाही मेकॉलेच्या रोजगारप्रणित गारुडातून बाहेर पाडत विद्यार्थ्यांचा कल लक्षात घेत त्यात त्यांना ‘तज्ज्ञ’ बनवणारं नवीन धोरण आणतील अशीही अपेक्षा होती. भारत-पाक सीमेवर काँग्रेसच्या राजवटीत जेवढ्या घुसखोरीच्या, भारतीय सैनिकांच्या मृत्युच्या घटना घडत होत्या त्या कमी होणं सोडा या ‘छप्पन इंची’ छातीच्या प्रधानसेवकाच्या काळात वाढच झालेली दिसते.

याचा अर्थ असा घ्यायचा की, खरंतर या सरकारकडे राबवण्यासाठी मुळात धोरणच नाही? प्रत्यक्षातील वास्तव तर तेच दिसतं आहे. जेही काही धोरण आहे ते मात्र सुरुवातीपासून चर्चेचं, समाजाच्या टीकेचं कारण बनलेलं आहे. सुरुवात केली ती स्मृती इराणी यांनी. शपथविधी होऊन काही दिवस उलटतात न उलटतात तोवर त्यांनी अभ्यासक्रमात वैदिक विज्ञान-गणित वगैरे सामील करणार असं घोषित करून धुरळा उडवून दिला आणि या सरकारचे प्राधान्यक्रम काय आहेत हे एकापरिने घोषित केलं. बात्राप्रणित शिक्षणप्रणाली गुजरातमध्ये राबवली गेलीच असल्याने आता ती भारतभर राबवली जाणार अशी रास्त शंका नागरिकांना येणं स्वाभाविक होतं. तूर्तास जरी हे धोरण गाठोडीत बांधून ठेवलं असलं तरी ते पुढे खरंच राबवलं जाणार नाही असंही नाही. नंतर अलीकडेच इराणीबाईंनी अभ्यासक्रमात जर्मनऐवजी संस्कृतचं पिल्लू सोडलं. खरंतर ही ऐच्छिक भाषा आहेच. मात्र संस्कृत या मृत भाषेची सक्ती करणं म्हणजे मुलांचा वेळ वाया घालवणं. बरं ही भाषा वैदिकांची असा काहीतरी गैरसमज (जसे भारतीय संस्कृतीबाबत संघाचे आहेत) यांचा आहे. त्यामुळे एवढं कवतूक…! प्रत्यक्षात ही भाषा सनपूर्व ३५० ते सन १५० या काळात क्रमशः कशी उत्तर ते महाराष्ट्रापर्यंतच्या दक्षिण भागात कशी उत्क्रांत झाली याचे अतोनात पुरावे उपलब्ध आहेत. या भाषेची निर्मिती बौद्ध ते अनेक अवैदिक समाज आणि सत्तांनी केली. याचा फक्त वैदिकांशी काही संबंध नाही. मात्र सांस्कृतिक अपहरणं करत वैदिक महत्ता गाजवण्यासाठी संस्कृतचा हत्याराप्रमाणे गेल्या सहस्त्रकात वापर केला गेला हेही वास्तव आहे आणि तोच कित्ता आता गिरवण्याची त्यांना हौस आली आहे एवढाच मतितार्थ त्यातून निघतो. अर्थात संस्कृतच्या सक्तीलाही विरोध झाला… स्मृती इराणी यांना आपले शब्द मागे घ्यावे लागले. त्यात ‘रामजादे-हरामजादे’ हे ‘हे राम’ म्हणायला लावील असं प्रकरण घडलं. ते वादळ अजून शमत नाहीय.

हे प्रकरण ताजंच असताना आता सुषमा स्वराज वैदिक सांस्कृतिक झेंडा घेऊन पुढे सरसावल्या आहेत. त्यांनी दिल्ली येथील भगवद् गीतेच्या ५१५१ व्या वर्धापनदिनी लाल किल्ल्यासमोर झालेल्या कार्यक्रमात गीतेला राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून घोषित करण्याची पंतप्रधानांकडे मागणी केली. आपण या कार्यक्रमात मंत्री म्हणून सामील झालो नाहीत अशी पुस्तीही त्यांनी जोडली. या कार्यक्रमात त्या असंही म्हणाल्या की, ‘बराक ओबामांना मोदींनी गीतेची प्रत भेट दिल्याने अनौपचारिक रित्या गीतेला राष्ट्रीय ग्रंथाचा दर्जा दिलेलाच आहे.’ या त्यांच्या असांस्कृतिक मागणीमुळे अजून नवं वादळ उठणं स्वाभाविक होतं. तसं ते उठलंही आहे.

खरंतर मोदींच्या सध्या रिकामटेकड्या असलेल्या मंत्र्यांनी संघाची बौद्धिकं देणार्या पुस्तकांपार जात अन्य संशोधनंही वाचायचे कष्ट घेतले पाहिजेत. तसंही सर्व खात्यांचे खरे मंत्री मोदीच असल्याने त्यांना वेळच वेळ आहे. तो जरा सत्कारणी तरी लावला पाहिजे आणि भारतीय केंद्रीय मंत्रीमंडळ हे अर्धवट ज्ञानी नसून सखोल अभ्यासकही आहेत हे सिद्ध होईल. असो. आपण हा गीताप्रकार नीट समजावून घेऊयात…

भगवद् गीता काय आहे?

भगवद् गीता ही साक्षात श्रीकृष्णाने महाभारताच्या समरप्रसंगी हतोत्साहित झालेल्या अर्जुनाला युद्धोन्मूख करण्यासाठी सांगितली यावर सर्वच हिंदू भाविकांची श्रद्धा आहे. प्रत्यक्षात महाभारताचे अभ्यासक यावर काडीइतकाही विश्वास ठेवत नाहीत. महाभारताच्या भीष्मपर्वात गीता येते. मुळात १८ अध्यायांची गीता रणभुमीवर कृष्णाला सांगायचा अवधी मिळाला हेच गृहितक, महाकाव्यात शोभत असलं तरी, वास्तवात ते शक्य नाही. मुळात आज उपलब्ध असलेलं महाभारत व्यासांचं नाही. व्यासांचं मूळ वीरकाव्य हे ‘जय’ नावाचं होतं आणि ते ८८०० श्लोकांचं होतं. पुढे ‘जय’चं ‘भारत’ आणि पुढे अजून भर पडत ‘महाभारत’ झालं ते सौति आणि जनमेजयामुळे. ही रचना शेकडो वर्ष सुरू असली तरी त्याला अंतिम रुप गुप्तकाळात इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात मिळालं असं विद्वानांचं मत आहे. गीता मुळात व्यासांची की सौतीची याबाबतही विद्वानांत मतभेद आहेत.

हे असं असलं तरी गीतेत एकाच वेळीस इतके तत्वज्ञान प्रवाह आले आहेत की गीतेला नेमकं काय सांगायचं आहे याबाबतही घोळ आहे. एकाच वेळीस युद्धभुमीवर अर्जुनाला युद्धायमान करण्यासाठी इतकी सारी तत्वज्ञानं कृष्ण सांगत बसेल हेही संभवनीय नाही. त्यामुळे युद्धभुमीवर सांगितली गेलेली गीता प्रत्यक्षात एखाददुसराच अध्याय असू शकेल असंही विद्वानांचं मत आहे. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे गीतेच्या प्रत्येक अध्यायाचा शेवट हा ज्या समाप्तीने केला आहे तो पाहता आणि तसा महाभारतात अन्य कोणत्याही अध्यायात दिसत नसल्याने त्याची रचनाच एक स्वतंत्र पुस्तक म्हणून झालेली दिसते.

खरंतर गीता हा तत्कालीन उपलब्ध तत्वज्ञानांचा कुशलतेने केला गेलेला संग्रह आहे आणि त्याचं महत्त्व वाढवण्यासाठी महाभारतातील युद्धप्रसंगाचा अत्यंत चपखलपणे वापर केला गेलेला आहे. तसा गीता हा ग्रंथ कृष्णाच्या नावावर असला तरी ते वास्तव नाही. असू शकत नाही. सध्याचं महाभारत हे इ.स. च्या चौथ्या शतकात सिद्ध झालं. मूळ व्यासप्रणित ‘जय’मध्ये नेमकं काय होतं हे कळायला आता तरी मार्ग नाही. मुळात ते फक्त ८८०० श्लोकांचं होतं. पुढे त्यात भर पडत गेली आणि जवळपास लाख श्लोकांचं महाभारत बनलं. गीता ही कधीतरी तिसर्या-चवथ्या शतकाच्या आसपास कोणी अनाम तत्वज्ञाने महाभारतात घुसवली असं स्पष्ट दिसतं.

भगवद् गीतेवर आजवर अनेक टीका (भाष्यं) झालेली आहेत. उपलब्ध असणारं जुनं भाष्य हे आदी शंकराचार्यांचं असून त्यांनी गीता ही अद्वैतवादी आणि निवृत्तीपर असल्याचं प्रतिपादन केलंय तर मध्वाचार्यांनी त्यात विशिष्टाद्वैतवादाचा शोध लावला आहे. ज्ञानेश्वरांना त्यात संन्यास/ज्ञानयोग दिसतो तर टिळकांना गीतारहस्यात गीता ही कर्मयोगपर असल्याचं वाटतं. महात्मा गांधींनीही गीतेवर भाष्य लिहिलं असून तीत त्यांना ‘अनासक्तियोग’ दिसतो. याचा अर्थ असा की आजवर प्रत्येक भाष्यकाराने गीतेतून आपल्याला हवा तसा अर्थ काढला आहे आणि ते केवळ सहजशक्य अशासाठी आहे कि त्यात सर्वच प्रकारांच्या तत्वज्ञानांची रेलचेल आहे. अनेक तत्वज्ञानं स्वाभाविकपणेच परस्परविरुद्ध आहेत. उदा, संन्यासयोग आणि कर्मयोग परस्परांशी मेळ कसा घालतील? थोडक्यात गीता हा तत्वज्ञानांचा संग्रह आहे आणि त्या दृष्टीने त्याचं तत्वज्ञानांचा इतिहास पाहण्यासाठी मोल आहेच!

गीता ५१५१ वर्षं जुनी?

संस्कृतीवादी नेहमीच आपले प्रिय ग्रंथ किती पुरातन आहेत हे सांगण्यात धन्यता मानतात. महाभारताचा काळ कथित नक्षत्रस्थितीवरून इसपू ३१३९ एवढा काढला जातो. त्यात अर्थ नाही हे सर्व विद्वानांना मान्य आहे. मुळात ऋग्वेदच इसपू १५०० वर्षांच्या मागे जात नाही. एडविन ब्रायंट म्हणतात, जर उत्खननांत उपलब्ध झालेले पुरावे आणि महाभारतातील पुरामध्ये हस्तिनापूर वाहून गेलं ही कथा विचारात घेतली तर महाभारत इसपू चारशेच्या पलीकडे घडलेलं असू शकत नाही. अंधभाविकांसाठी गीता पृथ्वीची निर्मिती झाली त्याही पुर्वीची वाटू शकते. मात्र मंत्र्यांनाही जर तसं वाटत असेल तर मात्र आपल्या देशाचा एकुणातील बुद्ध्यांक ढासळत तर नाहीना याची चिंता वाटली पाहिजे.

दुसरं म्हणजे सुषमा स्वराज धडधडीत खोटं बोलतात हेही या निमित्ताने सिद्ध झालं. मोदींनी ओबामांना गीतेची प्रत भेट दिली असं त्या सांगतात. मोदीच अनेक खोटं दडपून बोलत असताना त्यांचं मंत्रीमंडळ तरी मागे का राहील? खरं असे आहे की गीता नव्हे तर महात्मा गांधींनी गीतेवर जे भाष्य लिहिलं ते मोदींनी ओबामांना भेट दिलं. त्यामागील सांकेतिक अर्थ वेगळा होता. सुषमा स्वराज यांचं म्हणणं खरं मानायचं तर मग मोदींनी गांधींच्या अनासक्तियोगाला राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून अनौपचारिकरित्या घोषित केलं असा अर्थ निघेल. अर्थात तसंही वास्तव नाही. गीता हा धर्मग्रंथ नसून तत्वज्ञानांचा संग्रह आहे असं सुयोग्य निरीक्षणही उच्च न्यायालयाने २०१२ साली नोंदवलं होतं हेही इथे अक्षात घ्यायला पाहिजे.

राष्ट्रीय ग्रंथ?

गीतेला राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून घोषित करावं ही मागणी स्वराज यांनी केली हे अधिक गंभीर आहे. पहिली बाब म्हणजे कोणताही धर्मग्रंथ भारतात राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून घोषित करता येत नाही कारण भारताने धर्मनिरपेक्षतेची चौकट स्विकारली आहे. गीता जरी तत्वज्ञानांचा संग्रह असला तरी त्यालाही राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून घोषित करता येत नाही कारण गीता हा परस्परविरोधी तत्वज्ञानांनी भरलेला ग्रंथ आहे. त्यातील अर्जुनाला ‘युद्धायमान’ करणारा कृष्ण संघाच्या एकुण विचारसरणीला प्रिय वाटत असला तरी मुळात तत्वज्ञान हे सापेक्ष आणि नेहमीच द्वंद्वात्मक असल्याने त्यात कोणातही एकमत होऊ शकत नाही.

गीतेवर आजवर शेकडोंनी भाष्यं लिहिली गेली आहेत. सांप्रदायिक मंडळी त्यात आघाडीवर राहिली आहेत. गीतेची परसंगी मोडतोड ते करतात. अलीकडचंच उदाहरण म्हणजे रशियात गीतेवर बंदी आल्याची बातमी इकडे फार गाजवली गेली होती. प्रत्यक्षात गीतेवर नव्हे तर गीतेच्या इस्कॉनचे संस्थापक प्रभुपाद यांच्या भाष्यावर ती बंदी होती. कारण त्यांनी हिंसेला प्रोत्साहन दिलं होतं. हे सत्य मी उजेडात आणल्यानंतर इस्कॉनी भडकले होते हेही वास्तव आहे. थोडक्यात गीतेचा हवा तसा सोयिस्कर उपयोग सर्वच पंथांनी केला आहे असं दिसून येईल.

सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे यच्चयावत जगात कोणत्याही राष्ट्राने कोणत्याही धर्मग्रंथ अथवा तत्वज्ञानग्रंथाला राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून मान्यता दिलेली नाही. इस्लामी राष्ट्रांत शरियाचे कायदे लागू असले तरी त्यांनीही कुराणला राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून घोषित केलेलं नाही. भारतात गीता शैव-शाक्तांना तसंच अनेक नास्तिक पंथांना जुन्या काळापासूनच मान्य नाही कारण गीतेत असलेलं वैदिक समर्थन.

कोणाला कोणता ग्रंथ धर्मग्रंथ म्हणून आवडावा याचं स्वातंत्र्य घटनेने नागरिकांना दिलेलं आहेच. त्यातील तत्वज्ञानाचा रुचेल तसा अर्थ काढत प्रचार-प्रसार करायलाही कोणी अडवलेलं नाही. भारतात असंख्य तत्वज्ञानांची रेलचेल आहे. त्यात सांख्य-चार्वाकादि नास्तिक तत्वज्ञानं आहेत तशीच नाथ, शैव/शाक्त, बौद्ध, जैनादि स्वतंत्र धर्मप्रेरणांनी निर्माण झालेली वैदिकविरोधी स्वतंत्र तत्वज्ञानंही आहेत. कोणतं तत्वज्ञान आपल्या जीवनाचा आधारस्तंभ म्हणून वापरावं/अभ्यासावं याचं मनःपुत स्वातंत्र्य आपलं संविधान देतं.

अशा परिस्थितीत वैदिकवादाने झपाटलेल्या मंडळींनी आमचं (ते त्यांचं नसलं तरी… उदा. सांख्य तत्वज्ञान अवैदिकांचे आहे) तत्वज्ञान वा आमचा धर्मग्रंथ हाच राष्ट्रीय ग्रंथ व्हावा अशी मागणी, तेही स्वतः मंत्र्यांनी करावी हे अजब आहे… निषेधार्ह आहे.

मोदी सरकार कोठे चालले आहेत याची चिंता वाटणं स्वाभाविक आहे. जनतेचे प्रश्न, त्यांच्या आशा/आकांक्षा आणि जीवनस्वप्नं वास्तवात येण्यासाठी धोरणं न ठरवता, अंमलबजावणी न करता फुटकळ विषयांना चर्चेत आणत लोकांचा वेळ वाया घालवणं त्यांना शोभत नाही. चर्चाच घडवून आणायच्या तर विकासावर. धर्मावर नव्हेत याचं भान अजूनही मोदी सरकारला येत नसेल तर त्यांनी जनतेचा घोर विश्वासघात केला आहे असंच म्हणावं लागेल!

– संजय सोनवणी

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *