महाराणी ताराबाई यांची पुण्यतिथी २९ नोव्हेंबरला झाली. त्यानिमित्ताने त्यांच्या माहितीपर हा लेख…

 

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या वधाने मराठ्यांच्या स्वातंत्र्ययुद्धाचं पहिलं पर्व संपलं आणि दुसर्या पर्वाला सुरुवात झाली. हे दुसरं पर्व अनेक दृष्टींनी वैशिष्ट्यपूर्ण ठरलं. मराठ्यांचा एक राजा मारला गेला तर दुसरा राजा कर्नाटकात जाऊन राहिला. छत्रपती संभाजीराजांची पत्नी म्हणजे मराठा राज्याची राणी आणि राजपुत्र (येसुबाई आणि शाहू) मुघलांचे कैदी बनले. मराठ्यांचे गडकोट, जंजिरे, प्रदेश भराभर मुघलांच्या हाती पडले आणि काही काळ असं वाटलं की, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेलं मराठा राज्य संपलं, नष्ट झालं. ज्या मराठा

राज्यासाठी महाराजांनी अपार शक्ती आणि द्रव्य वेचलं, हजारो तरुण मराठ्यांचं बलिदान दिलं, ते मराठ्यांचं स्वातंत्र्य नष्ट झालं आणि मराठे पुन्हा गुलामीत पडले. पण ही भावना काही काळच पसरली. मराठ्यांनी लगेच स्वतःला सावरलं.

छत्रपती संभाजीराजांच्या क्रूर वधाने महाराष्ट्रातील स्वाभिमानी मराठा खवळून उठला आणि त्याने मिळेल त्या साधनांनीशी मुघल शत्रूशी गनिमीकाव्याने युद्ध सुरू केलं. राज्य नाही, राजा नाही, गडकोट नाहीत, मोठमोठ्या फौजा नाहीत, खजिना नाही, राज्ययंत्रणा नाही, तरीही या महाराष्ट्रातील लोक औरंगजेब बादशहाशी लढत राहिले, ही गोष्ट त्या काळात अचंबा वाटावी अशी घडली.

मराठे का लढत राहिले? कारण मराठ्यांची अस्मिता महाराणी ताराबाई यांच्या रूपाने प्रकट झाली होती. छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्युच्यावेळी २५ वर्षं वय असलेल्या राणी ताराबाई यांनी आपला पुत्र दुसरा शिवाजी यास मराठ्यांचा छत्रपती म्हणून गादीवर बसवलं आणि मुघलांशी लढा सुरू ठेवला. राजाराम महाराज्यांच्या मृत्युनंतर गादीचा वारस शाहू आपल्याच ताब्यात असल्याने मराठ्यांचं राज्य बुडालं, अशी औरंगजेब यांची समजूत होती. पण या समजुतीचं उत्तर आपल्या शौर्य आणि पराक्रमातून महाराणी ताराबाई यांनी देऊन सिद्ध केलं.

महाराष्ट्रात मुघली फौजांनी संभाजी महाराजांच्या मृत्युनंतर धुडगूस घालणं सुरू केलं. परंतु, महाराणी ताराबाई यांनी धनाजी, बहिरजी, राणोजी, हणमंतराव, नेताजी या आपल्या सरदारांच्या साहाय्याने इ.स.वी. सन १७०२ पासून आक्रमक पवित्रा घेऊन, मुघलांच्या गुजरात, माळवा, आंध्र, कर्नाटक, तामिळनाडू या भागातही आपलं सैन्य पाठवून मुघलांना सतावलं. त्यामुळे औरंगजेबाला आपल्या साम्राज्याचं रक्षण कसं करावं हे कळेनासं झालं.

ताराबाईंचा असा आक्रम्रक पवित्रा मोडून काढण्यासाठी औरंगजेबाने इ.स.वी. सन १७०३च्या डिसेंबर महिन्यापासून पुन्हा मराठ्यांविरुद्ध मोहीम सुरू केली आणि त्याने सिंहगड, तोरणा, राजगड जिंकून घेतले. इकडे कृष्णा आणि भीमा नदीच्या दुआबात वाकिणखेड येथील बेरड जमातीने मुघलांविरुद्ध बंड उभारलं. ते मोडून काढण्यासाठी औरंगजेब गेला असताना ताराबाईने लोहगड, सिंहगड आणि राजमाची हे किल्ले परत जिंकून घेतले. वाकिणखेडचा किल्ला औरंगजेबने २७ एप्रिल १७०५ला जिंकला आणि औरंगजेब २० जानेवारी १७०६ रोजी अहमदनगरला आला. यावेळी तो आजारपणामुळे हताश झाला होता. अहमदनगरला त्याचा मुक्काम असताना धनाजी, नेमाजी, दादो मल्हार, रंभाजी निंबाळकर, दमाजी थोरात या मराठी सेनापतींनी बादशाहाच्या छावणीवर हल्ला केला आणि मुघलांची परिस्थिती अत्यंत बिकट करून टाकली. अहमदनगर मुक्कामीच २० फेबु्रवारी १७०७ रोजी औरंगजेबचा मृत्यू झाला. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्ययुद्धाचाही अखेर औरंगजेबाच्या मृत्युनेच झाली. महाराणी ताराबाई आणि औरंगजेब यांच्यात सात वर्षं संघर्ष झाला. पण त्यात त्याला हार पत्करावी लागली.

केवळ २४-२५ वर्षांची एक विधवा स्त्री औरंगजेबासारख्या मुत्सदी सम्राटाशी लढा देण्यास उभी राहते आणि सलग सात वर्षं त्याच्याशी लढा देते. त्या लढ्यात ती अजिंक्य राहते. शेवटी मुघल बादशाह औरंगजेबाची कबर तिच्याच कारकिर्दीत खणली जाते ही घटनाच तिच्या कर्तृत्वाची साक्ष देते. महाराणी ताराबाईच्या कर्तबगारीचं मूल्यमापन करताना कवी देवदत्त म्हणतो,

‘दिल्ली झाली दीनवाणी

दिल्लीशाचे गेले पाणी

ताराबाई रामराणी

भद्रकाली कोपली॥

रणरंगी कु्रद्ध झाली

प्रलयाची वेळ आली

मुघल हो सांभाळा॥

अशा थोर पराक्रमी, स्वराज्यरक्षक, झुंजार, रणरागिणी महाराणी ताराबाई यांना स्मृतिदिनी मानाचा मुजरा!

 

साईप्रसाद कुंभकर्ण

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *